1. Nhập đề
Đa dạng sinh học càng ngày càng được chú trọng trong lãnh vực môi trường, nhất là từ khi có Đại Hội toàn cầu về trái đất ở Rio (Ba Tây) năm 1992. Đại hội này quy tụ các lãnh tụ toàn thế giới về các vấn đề đặt ra trong lãnh vực môi trường trên hành tinh chúng ta đang ở và báo động về các nguy cơ hiểm hoạ đang chờ đón nếu chúng ta lơ là về sự bảo vệ môi trường.
Nhiều vấn đề như sưởi ấm toàn cầu, lỗ hổng ozôn, sự phá rừng xích đới, sự ô nhiễm không khí, mưa axít, giảm đa dạng sinh học, khu vực đánh cá bị cạn kiệt, mực nước biển dâng cao, v.v. là những vấn đề nhức nhối của nhân loại, nhất là khi áp lực dân số tăng mỗi ngày làm diện tích sống của mỗi người càng bị thu hẹp lại.
Riêng năm 2010, Liên hiệp quốc chọn làm Năm quốc tế đa dạng sinh học với mục tiêu tăng cường nhận thức của cộng đồng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, chia sẻ thông tin về những thành tựu trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học do cộng đồng và Chính phủ thực hiện.
2. Thế nào là đa dạng sinh học?
Đa dạng sinh học là toàn bộ các môi trường tự nhiên và mọi hình thức cuộc sống trong đó có động vật, thực vật, khuẩn, vi khuẩn với mọi tương quan, tương thuộc giữa chúng và các môi trường. Đời sống trên mặt đất có 3 mặt tương thuộc:- Đa dạng các loài (kể cả loài người): Ngày nay, người ta ước tính có đến 10 triệu loài đa tế bào và chỉ chừng 1.8 triệu là được xác định. Ngoài biển thì san hô, cá biển, chim biển, thú biển, bò sát, động vật đáy, động vật phù du, rong biển, cỏ biển... Trên cạn thì động vật có vú, loài chim, loài bò sát; thực vật thì ẩn hoa, hiển hoa, rong rêu v.v. Trong đất cũng có nhiều động vật và vi cơ thể nhiều loài.
- Đa dạng cá nhân (đa dạng gien) trong mỗi loài: Vài ví dụ, lúa cũng có nhiều loài:
Vụ chiêm em cấy lúa di,Vụ mùa lúa dé, sớm thì ba giăng,Thú quê rau cá đã từng,Gạo thơm cơm trắng chi bằng tám xoan.
Cá cũng có nhiều loài:
Nhà tôi nghề giã nghề nông,Lặng thì tôm cá đầy trong đầy ngoài,Cá trắng cho chí cá khoai,Còn như cá lẹp, cá mai cũng nhiều.
Rau cải cũng rất đa dạng như trong bài ca dao sau:
Ai đâu mà chẳng biết ta,Ta ở Xóm Láng, vốn nhà trồng rau,Rau thơm, rau húng, rau mùi,Thì là, cải cúc, đủ loài hành hoa,Mồng tơi, mướp đắng, ớt cà,Bí đao đậu ván vốn nhà trồng nên.
Đa dạng môi trường sống: Môi trường sống có thể là một cái ao:
Một con sông:
Một ngọn đèo:
Đó là đa dạng về hệ sinh thái. Nói cách khác, đa dạng sinh học là mức độ phong phú của tạo vật và là kết quả của hơn hàng ngàn triệu năm, từ lúc Trái đất được thành hình đến nay. Đa dạng sinh học (biodiversity) là sự phong phú và khác biệt của các dạng sống trên Trái Đất, biểu hiện ở ba cấp độ chính: đa dạng di truyền (biến đổi gen trong một loài), đa dạng loài (sự đa dạng các loài khác nhau) và đa dạng hệ sinh thái (sự đa dạng của các hệ sinh thái như rừng, biển, sa mạc).
Đa dạng sinh học đóng vai trò nền tảng duy trì sự cân bằng tự nhiên, cung cấp tài nguyên thiết yếu cho con người và là yếu tố quan trọng cho sự phát triển bền vững. Trong văn thơ Việt, thực vật và động vật luôn luôn là những đề tài gửi gắm trong ca dao cũng như trong các bài thơ.
Trong bài thơ tả cảnh đồng quê Việt, ta thấy động vật (chuồn chuồn) và thực vật (mướp, tre, bèo) chan hoà man mác:
Ca dao thường phảng phất nhiều thực vật:
Đa dạng sinh học cũng hiện diện trong lời kinh A Di Đà, với vô số loài chim:
Lại còn đây nữa, ông Xá-lỵ-phất, nước kia thường có đủ các giống chim, màu sắc lạ đẹp, như chim bạch hạc, khổng tước, anh vũ, cùng chim xá-lỵ, ca-lăng-tần-già và chim cộng mệnh. Các giống chim ấy, ngày đêm sáu thời, hót tiếng hoà nhã.
Trong bản nhạc Nhớ mùa thu Hà Nội, ta cũng thấy ngay thực vật và động vật cùng đứng chung trong bài hát:
Đa dạng sinh học trong văn học Việt cũng nhan nhản trong các bài hát với hoa ngọc lan, hoa tigôn, hoa cúc, hoa mai, hoa đào, hoa quỳnh v.v. Cây cũng vậy, có mặt trong ca dao, thơ, nhạc, từ cây cau, cây khế, cây xoài, cây nhãn đến bằng lăng.
Tóm lại: Đa dạng sinh học chính là chim trời, cá nước, san hô ngoài biển, cá sông, cá biển cùng động vật hoang dã, thực vật trong rừng, kể cả các khuẩn, tảo, vi cơ thể trong đất. Tóm lại là mọi hình thức của sự sống muôn màu muôn vẻ.
Lợi ích gián tiếp của đa dạng sinh học là hỗ trợ đắc lực cho các hệ sinh thái, điều hòa khí hậu, tạo ra ô-xy, giữ nguồn nước và cung cấp nước, chống xói mòn, bảo vệ đất đai ở mọi nơi, giúp hạn chế biến đổi khí hậu. Rừng nhiệt đới Amazon là một khu dự trữ sinh quyển (cái phổi) cho loài người. Hơn 20% oxygen trên thế giới tiết ra từ rừng nhiệt đới Amazon.
Các nhà nghiên cứu sàng lọc các hợp chất thiên nhiên từ tài nguyên sinh vật để tổng hợp các chất có giá trị kinh tế, khoa học cao để sử dụng trong y dược, mỹ phẩm, công nghiệp. Ngành y tế (cả Đông Y và Tây Y) sử dụng rất nhiều tinh chất từ thực vật để trị bệnh. Rừng cây là một nguồn cung cấp dược liệu quan trọng cho con người; nếu ta hủy hoại rừng, vô hình chung nguồn thuốc chữa bệnh cũng mất luôn. Cơ quan chống Ung Thư Hoa Kỳ cho biết có hơn 3.000 loại cây dùng để chữa trị ung thư, trong đó 70% là dược thảo từ rừng nhiệt đới.
Đa dạng sinh học càng nhiều thì qũy gien càng phong phú, cơ hội lai tạo các giống mới kháng hạn, kháng phèn, kháng mặn... càng dễ thành công. Rừng cây cũng có tài nguyên lương thực với măng tre, nấm, sim, muồn:
Con người tìm lại chốn tĩnh lặng, giúp tâm buông xả, không dính mắc:
Trong tín ngưỡng dân gian, người ta xem cây cối, chim muông mang yếu tố tâm linh thiêng liêng. Cây thông tượng trưng cho người quân tử:
Nhiều Trung Tâm Khảo Cứu trên thế giới đã phải sưu tập rất nhiều hạt giống của mọi giống lúa, đậu, khoai tây, bắp… và tồn trữ trong các kho lạnh để bảo vệ tỷ lệ nẩy mầm trong hàng chục năm. Hiện nay trên thế giới có trên 10 Trung Tâm quốc tế chuyên bảo tồn quỹ gen, như:
Trong kinh Địa Tạng, phẩm thứ tư, Đức Phật khuyên:
Trong kinh Pháp Cú, ta bắt gặp các câu nói lên vai trò của rừng trong tâm linh:
Và lời nhắn nhủ của Đức Phật Thích Ca:
Theo thuyết tương tức, tương nhập của Phật giáo, mọi việc đều liên quan đến nhau. Thân thể con người và Trái Đất đều được cấu tạo từ Tứ Đại: đất, nước, gió, lửa. Phá rừng, làm ô nhiễm nguồn nước và không khí chính là con người đang tự huỷ hoại bản thân mình.
Hãy tập xả bỏ sự dính mắc vào tự ngã, y như câu thơ trong Cung Oán ngâm khúc:
Tình trạng bi đát này mời gọi mọi người trên hành tinh chung sức vạch trần những mối đe dọa chống lại môi trường, thức tỉnh lương tâm đạo đức để xây dựng hòa bình, yêu thương, bảo vệ và phát triển sự sống. Điều này làm ta nhớ đến lời thơ mang tính "sử thi khoa học giả tưởng" của tác giả đoạt giải Nobel 1974, Harry Martinson. Ông cảnh báo rằng thiên tai không giết nổi Trái Đất, mà chính là nhân tai:
Ao thu lặng lẽ nước trong veo (Nguyễn Khuyến)
Một con sông:
Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp,
Con thuyền xuôi mái nước song song (Xuân Diệu)
Một ngọn đèo:
Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen lá lá chen hoa (Bà Huyện Thanh Quan)
Đó là đa dạng về hệ sinh thái. Nói cách khác, đa dạng sinh học là mức độ phong phú của tạo vật và là kết quả của hơn hàng ngàn triệu năm, từ lúc Trái đất được thành hình đến nay. Đa dạng sinh học (biodiversity) là sự phong phú và khác biệt của các dạng sống trên Trái Đất, biểu hiện ở ba cấp độ chính: đa dạng di truyền (biến đổi gen trong một loài), đa dạng loài (sự đa dạng các loài khác nhau) và đa dạng hệ sinh thái (sự đa dạng của các hệ sinh thái như rừng, biển, sa mạc).
Đa dạng sinh học đóng vai trò nền tảng duy trì sự cân bằng tự nhiên, cung cấp tài nguyên thiết yếu cho con người và là yếu tố quan trọng cho sự phát triển bền vững. Trong văn thơ Việt, thực vật và động vật luôn luôn là những đề tài gửi gắm trong ca dao cũng như trong các bài thơ.
Trong bài thơ tả cảnh đồng quê Việt, ta thấy động vật (chuồn chuồn) và thực vật (mướp, tre, bèo) chan hoà man mác:
Gió may nổi bờ tre buồn xao xác,
Trên ao bèo tàn lụi nước trong mây,
Hoa mướp rụng từng đoá vàng rải rác,
Lũ chuồn chuồn nhớ nắng ngẩn ngơ bay.
Ca dao thường phảng phất nhiều thực vật:
Xăm xăm bước tới vườn trầu,
Hỏi thăm lê, lựu, mãng cầu chín chưa?
Ngó lên đám bắp trổ cờ,
Đám dưa trổ nụ, đám cà trổ bông.
Đa dạng sinh học cũng hiện diện trong lời kinh A Di Đà, với vô số loài chim:
Lại còn đây nữa, ông Xá-lỵ-phất, nước kia thường có đủ các giống chim, màu sắc lạ đẹp, như chim bạch hạc, khổng tước, anh vũ, cùng chim xá-lỵ, ca-lăng-tần-già và chim cộng mệnh. Các giống chim ấy, ngày đêm sáu thời, hót tiếng hoà nhã.
Trong bản nhạc Nhớ mùa thu Hà Nội, ta cũng thấy ngay thực vật và động vật cùng đứng chung trong bài hát:
Hà Nội muà thu cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ nằm kề bên nhau,
Phố xưa nhà cổ mái ngói thâm nâu.
Hà Nội mùa thu, mùa thu Hà Nội, mùa hoa sữa về thơm từng cơn gió,
Mùa cốm xanh về thơm bàn tay nhỏ, cốm sữa vỉa hè thơm bước chân qua,
Hồ Tây chiều thu, mặt nước vàng lay bờ xa mời gọi.
Màu sương thương nhớ, bầy sâm cầm nhỏ vỗ cánh mặt trời.
Đa dạng sinh học trong văn học Việt cũng nhan nhản trong các bài hát với hoa ngọc lan, hoa tigôn, hoa cúc, hoa mai, hoa đào, hoa quỳnh v.v. Cây cũng vậy, có mặt trong ca dao, thơ, nhạc, từ cây cau, cây khế, cây xoài, cây nhãn đến bằng lăng.
Tóm lại: Đa dạng sinh học chính là chim trời, cá nước, san hô ngoài biển, cá sông, cá biển cùng động vật hoang dã, thực vật trong rừng, kể cả các khuẩn, tảo, vi cơ thể trong đất. Tóm lại là mọi hình thức của sự sống muôn màu muôn vẻ.
3. Đa dạng sinh học trong rừng nhiệt đới
Những loại rừng ôn đới hay rừng thông phương Bắc không có nhiều loài thực vật, trong khi đó thì các rừng nhiệt đới có rất nhiều loài, đặc biệt là các vùng sau đây:- Vùng Amazon: Rừng Amazone rộng đến 7 triệu km2, xuyên qua nhiều xứ như Bresil, Perou, Venezuela, Guyana, Surinam. Rừng rậm và chứa nhiều loài thực vật, động vật, côn trùng, loài bò sát, chim muông. Trong rừng vùng Amazon có trên 3000 loài cây ăn trái từ chuối, avoca, cam, chanh, bưởi, chưa kể đến cây lúa, khoai tây, bắp, riềng, gừng, khoai môn, mía, cà phê, quế; còn chim muông, loài bò sát, động vật hoang dã thì cũng rất nhiều. Sông Amazon của Brasil có chứa nhiều loại cá hơn tất cả các sông ngòi Âu Châu. Khu vực này là quê hương của khoảng 2.5 triệu loài côn trùng, hàng chục nghìn loài thực vật, và khoảng 2.000 loài chim cùng thú. Khoảng 20% loài chim trên thế giới sống trong các khu rừng nhiệt đới Amazon.
- Vùng lưu vực sông Congo: Lưu vực sông Congo bao trùm các xứ như Cameroun, Cộng Hoà Trung Phi, Congo Brazzaville, Congo Kinshasha, Guinée Equatoriale, Gabon cũng chứa nhiều rừng và đa dạng sinh học rất lớn.
- Vùng Nam Phi châu: Với diện tích 1,1 triệu km2 (110 triệu hecta) - ứng với Bostwana, Lesotho, Mozambique, Liên Bang Nam Phi, tương ứng với 1% diện tích đất lục địa của quả địa cầu - cũng có nhiều loài chim, cá, cây, loài bò sát, động vật có vú.
- Vùng New Guinea: Vùng Papua New Guinea, trải dài từ các đảo Indonesia đến hải đảo Thái Bình dương xuyên qua New Guinea cũng còn rất nhiều thực vật.
- Việt Nam: Là nơi hội lưu của ba luồng di cư sinh vật từ nhiều khu vực Nam Hoa, Mã Lai, Ấn Độ nên thực vật cũng kế thừa cả ba luồng:
- Luồng thực vật miền núi Tây Bắc: Châu thổ sông Hồng có nhiều giống cây như thảo mộc miền núi Himalaya hay Nam Hoa, rụng lá vào đông như các cây thuộc họ Dẻ (Fagaceae), họ Thích (Aceraceae), họ Nhài (Oleaceae).
- Luồng thực vật mang các yếu tố Mã Lai-Indonesia: Bao gồm các cây thuộc họ Dầu (Dipterocarpaceae) như chò chỉ, dầu song nàng.
- Luồng thực vật mang các yếu tố Ấn Độ-Miến Điện: Gồm những cây thuộc họ Bàng (Combretaceae) như chò xanh, chò nhai và một số loài thuộc chi Combretum họ Bằng Lăng (Lythraceae), họ Gạo (Bombacaceae) rụng lá vào mùa khô.
4. Ích lợi của đa dạng sinh học
Đa dạng sinh học có 3 vai trò quan trọng sau đây:4.1. Vai trò sinh thái
Ða dạng sinh học và biến đổi khí hậu có liên quan chặt chẽ và tương tác với nhau. Với rừng rú được bảo tồn, sức khoẻ con người được tăng lên vì rừng toả ra oxy qua hiện tượng quang hợp và hút bớt các khí độc (khí nhà kính) do khói nhà máy, khói xe hơi phát ra.Lợi ích gián tiếp của đa dạng sinh học là hỗ trợ đắc lực cho các hệ sinh thái, điều hòa khí hậu, tạo ra ô-xy, giữ nguồn nước và cung cấp nước, chống xói mòn, bảo vệ đất đai ở mọi nơi, giúp hạn chế biến đổi khí hậu. Rừng nhiệt đới Amazon là một khu dự trữ sinh quyển (cái phổi) cho loài người. Hơn 20% oxygen trên thế giới tiết ra từ rừng nhiệt đới Amazon.
4.2. Vai trò kinh tế
Đa dạng sinh học cung cấp nguồn gen cho nông nghiệp, nguồn thuốc cho y tế, nguồn lương thực. Trước kia, con người sử dụng các sản phẩm hoá học nhiều nhưng ngày nay, mới thấy hoá học đưa đến những phản ứng phụ gây nguy hại cho sức khoẻ nên càng ngày nhân loại chú trọng nhiều về sinh học (Bio).Các nhà nghiên cứu sàng lọc các hợp chất thiên nhiên từ tài nguyên sinh vật để tổng hợp các chất có giá trị kinh tế, khoa học cao để sử dụng trong y dược, mỹ phẩm, công nghiệp. Ngành y tế (cả Đông Y và Tây Y) sử dụng rất nhiều tinh chất từ thực vật để trị bệnh. Rừng cây là một nguồn cung cấp dược liệu quan trọng cho con người; nếu ta hủy hoại rừng, vô hình chung nguồn thuốc chữa bệnh cũng mất luôn. Cơ quan chống Ung Thư Hoa Kỳ cho biết có hơn 3.000 loại cây dùng để chữa trị ung thư, trong đó 70% là dược thảo từ rừng nhiệt đới.
Đa dạng sinh học càng nhiều thì qũy gien càng phong phú, cơ hội lai tạo các giống mới kháng hạn, kháng phèn, kháng mặn... càng dễ thành công. Rừng cây cũng có tài nguyên lương thực với măng tre, nấm, sim, muồn:
Ba năm trấn thủ lưu đồn,
Ngày thì canh điếm, tối dồn việc quan,
Chém tre đẵn gỗ trên ngàn,
Hữu thân, hữu khổ phàn nàn cùng ai,
Miệng ăn măng trúc, măng mai,
Những giang cùng nứa lấy ai bạn cùng,
Nước giếng trong con cá nó vẫy vùng (Ca dao)
4.3. Vai trò xã hội và tâm linh
Đa dạng sinh học có giá trị thẩm mỹ, văn hóa, nghệ thuật, giáo dục nâng cao tầm hiểu biết của con người. Rừng giúp con người thư giãn, tìm lại sự tĩnh mịch, giúp giảm stress:Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn người đến chốn lao xao.
Con người tìm lại chốn tĩnh lặng, giúp tâm buông xả, không dính mắc:
Sống không giận, không hờn, không oán trách,
Sống là động, nhưng lòng luôn bất động,
Sống là thương, nhưng lòng chẳng vấn vương,
Sống yên vui, danh lợi mãi coi thường,
Tâm bất biến, giữa dòng đời vạn biến.
Trong tín ngưỡng dân gian, người ta xem cây cối, chim muông mang yếu tố tâm linh thiêng liêng. Cây thông tượng trưng cho người quân tử:
Kiếp sau xin chớ làm người,
Làm cây thông đứng giữa trời mà reo…
5. Bảo tồn đa dạng sinh học
Muốn bảo tồn đa dạng sinh học, các nước thường thiết lập vườn quốc gia (national park), khu bảo tồn thiên nhiên (nature reserve), các vườn sưu tập cây để lấy hột (arboretum).Nhiều Trung Tâm Khảo Cứu trên thế giới đã phải sưu tập rất nhiều hạt giống của mọi giống lúa, đậu, khoai tây, bắp… và tồn trữ trong các kho lạnh để bảo vệ tỷ lệ nẩy mầm trong hàng chục năm. Hiện nay trên thế giới có trên 10 Trung Tâm quốc tế chuyên bảo tồn quỹ gen, như:
- CIMMYT ở Mexico: đặc trách lúa mì và bắp.
- CIAT ở Colombia: sưu tập các loại đậu.
- ICRISAT ở Ấn Độ: sưu tập đậu phụng và đậu triều.
- IRRI ở Philippines: chuyên về các giống lúa.
- CIP ở Peru: chuyên về khoai tây.
6. Phật giáo và đa dạng sinh học
Trong ngũ giới của Phật giáo, điều khoản thứ nhất là cấm sát sanh. Nền đạo đức của Phật giáo là lòng thương yêu thực sự đối với mọi sinh linh, bao gồm cả việc không săn bắn hoang thú và bảo vệ rừng rú làm nơi trú ẩn cho chim muông. Tục ngữ ta cũng có nói đến hai tội lớn trong môi trường:Nhất phá sơn lâm, nhì đâm Hà Bá.
Trong kinh Địa Tạng, phẩm thứ tư, Đức Phật khuyên:
Này bốn ông Thiên Vương! Nếu gặp kẻ sát hại loài sinh vật, thời dạy rõ quả báo vì ương lụy đời trước mà phải bị chết yểu. Nếu gặp kẻ buông lung săn bắn thời ngài dạy rõ quả báo kinh hãi điên cuồng mất mạng. Nếu gặp kẻ đốt núi rừng cây cỏ thời ngài dạy rõ quả báo cuồng mê đến chết. Nếu gặp kẻ dùng lưới bắt chim non thời ngài dạy rõ quả báo cốt nhục chia lìa...
Trong kinh Pháp Cú, ta bắt gặp các câu nói lên vai trò của rừng trong tâm linh:
Trong cơn nguy khốn bàng hoàng,
Con người tìm trú dưới hàng cây thiêng,
Hoặc vào đền miếu, chùa chiền,
Hoặc lên đồi núi, hoặc miền rừng hoang.
Và lời nhắn nhủ của Đức Phật Thích Ca:
Khả ái thay núi rừng,
Chỗ người phàm không ưa,
Người ly tham ưa thích,
Vì không tìm dục lạc.
Theo thuyết tương tức, tương nhập của Phật giáo, mọi việc đều liên quan đến nhau. Thân thể con người và Trái Đất đều được cấu tạo từ Tứ Đại: đất, nước, gió, lửa. Phá rừng, làm ô nhiễm nguồn nước và không khí chính là con người đang tự huỷ hoại bản thân mình.
Hãy tập xả bỏ sự dính mắc vào tự ngã, y như câu thơ trong Cung Oán ngâm khúc:
Cái thân ngoại vật là tiên trên đời.
7. Kết luận
Đa dạng sinh học với sinh vật (động vật và thực vật) từ trên cạn đến dưới nước đều có vai trò to lớn, và đạo Phật cũng đã khuyến cáo mạnh mẽ về việc bảo vệ sự sống này. Tuy nhiên, nạn phá rừng vẫn hoành hành, phá hủy tài nguyên sinh học và đe dọa trực tiếp đến sự sinh tồn của nhân loại.Tình trạng bi đát này mời gọi mọi người trên hành tinh chung sức vạch trần những mối đe dọa chống lại môi trường, thức tỉnh lương tâm đạo đức để xây dựng hòa bình, yêu thương, bảo vệ và phát triển sự sống. Điều này làm ta nhớ đến lời thơ mang tính "sử thi khoa học giả tưởng" của tác giả đoạt giải Nobel 1974, Harry Martinson. Ông cảnh báo rằng thiên tai không giết nổi Trái Đất, mà chính là nhân tai:
Ta được chở che khỏi bất cứ điều chi:
Tàn phá, hỏa tai, bão bùng, băng giá,
Hay bất cứ điều gì óc ta hình dung được
Nhưng chẳng được chở che khỏi chính loài người.
Thái Công Tụng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét