Sông nước là dòng chảy bất tận của thời gian (Dù cho sông cạn, đá mòn…), là sự xác định giới hạn về không gian (Đôi ta cách một con sông…), là nguồn cội thiêng liêng (Uống nước nhớ nguồn), là niềm tin trong cuộc sống (Có nước, có cá / Sông có khúc, người có lúc), là đạo đức và cách hành xử (Thác trong hơn sống đục / Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo)… Những tính chất: lỏng, mềm, trong, linh hoạt, liên kết không có ranh giới, truyền nhiệt, dễ bốc hơi… của nước dường như đều có ảnh hưởng tính cách của người Việt. Đó cũng là hệ quả tất yếu từ mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.
 |
| Ảnh minh họa |
1. Dẫn nhập: Nước và tâm thức người Việt
Trong nhận thức của người Việt, sự hiện hữu của sông nước khẳng định sự tồn tại của sự sống, hay nói khác hơn, giá trị của nước chính là đem lại cuộc sống cho con người. Nước dồi dào, cây cối xanh tươi, mùa màng sung túc; sông cạn, nước khô có nghĩa là sự sống đang cạn kiệt, đang bị hủy diệt.
Dần dần, từ tự nhiên tồn tại khách quan, nước hiện hữu, chi phối nhận thức và cách ứng xử trong mỗi con người. Mỗi con người sinh ra đều gắn liền với một dòng sông, mà tất cả mỗi dòng sông đều có không dưới một bến đò. Mỗi đời người như một dòng sông chảy đi, chảy đi, rồi cũng có lúc trở về bến cũ với những kỷ niệm; hay ít nhất cũng giữ lại trong lòng bao ký ức không phai. Mộc mạc, chân quê, nhưng bến nước, dòng sông, mãi cứ tắm mát trong tâm thức mỗi con người với hình ảnh của một thời để nhớ: Đò dọc - Đò ngang!
Nước quan trọng cho cuộc sống nên trong khoa học về nước, người ta còn phân chia ra hai lĩnh vực:
- Thủy văn (Hydrology): Là nói về thời tiết mưa, bão, bốc hơi, thoát hơi.
- Thủy lợi: Là tưới nước, thoát nước.
2. Mùa mưa và những hoài niệm dòng sông
Nước Việt nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên mưa rất nhiều. Chỉ trừ vài vùng khô hạn như Phan Rang, Phan Rí còn ra thì mưa to nhưng mưa có mùa:
- Vùng mưa về mùa hè: Như Hà Nội, Sài Gòn đúng như bài thơ: "Tháng sáu trời mưa, trời mưa không dứt / Trời không mưa tôi vẫn lạy trời mưa" hoặc: "Em đứng lên gọi mưa vào hạ, Từng cơn mưa, từng cơn mưa..."
- Vùng mưa về mùa thu: Như Trị Thiên, đúng như tục ngữ địa phương: “Ông tha mà bà chẳng tha / Sinh ra cái lụt hăm ba tháng mười."
Cũng vì vũ lượng cao nên nước Việt sông ngòi rất nhiều, chưa kể đầm, ao, trũng, bưng với kinh, rạch, suối. Người Việt nào cũng có kỷ niệm với dòng sông. Sông nước là nguồn cảm hứng dào dạt cho bao nhiêu nhạc sĩ, thi sĩ và để lại cho tâm thức những hoài niệm. Như Phạm Đình Chương, một nhạc sĩ gốc Bắc, nói về dòng sông Hương miền Trung rất chính xác:
"Miền Trung vọng tiếng, em xinh em bé tên là Hương giang, đêm đêm khua ánh trăng vàng mà than. Hò ơi, phiên Đông Ba buồn qua cửa chợ, bến Vân Lâu thuyền vó đơm sâu. Hỡi hò, hỡi hò. Quê hương em nghèo lắm ai ơi, mùa đông thiếu áo hè thì thiếu ăn. Trời rằng, trời hành cơn lụt mỗi năm à ơi, khiến đau thương thấm tràn, lấp Thuận An để lan biển khơi, ơi hò ơi hò..."
Xuyên qua các đồng bằng miền Trung là con đường cái quan, xuyên đèo, qua suối, với câu hát trữ tình và trêu ghẹo: "Hỡi anh đi đường cái quan, Dừng chân đứng lại em than đôi lời. Đi đâu vội lắm ai ơi, Công việc đã có chị tôi ở nhà."
Sông Hương và núi Ngự Bình được nhắc đến trong lời bài hát "Ai ra xứ Huế" sáng tác bởi nhạc sĩ Duy Khánh: "Ai ra xứ Huế thì ra, Ai về là về núi Ngự, Ai về là về sông Hương. Nước sông Hương còn vương chưa cạn, Chim núi Ngự tìm bạn bay về. Người tình quê ơi người tình quê thương nhớ xin trở về."
3. Sông và các bến đò
Nói đến các dòng sông, ta liên tưởng ngay đến các bến đò. Nhà nhạc sĩ có ghi lại nét nhạc để đánh dấu kỷ niệm với các bến đò qua các bài hát như Bến Mơ, Bến Ước, Bến Hàn Giang, Bến cũ:
"Xa nhau bến xưa ngày ấy, Anh như bóng mây hồng trôi, Về chốn xa vời, Lòng nặng nhớ mong... Bến ấy chiều sương, chờ mong vấn vương lòng ta, Gió cuốn mây trôi về đâu, Cố nén sầu lòng bao năm..."
Mà nói đến bến đò là hình dung ngay cô lái đò với các đò dọc, đò ngang. Nhiều khi đò ngang chở nhiều khách quá dễ xảy ra tai nạn nên ca dao có khuyên: "Thương em anh mới dặn dò, Sông sâu chớ lội, đò đầy đừng qua!"
4. Sông nước trong văn học dân gian và tân nhạc
Sông nước làm nền cho thi ca và điệu hò
Sông ngòi luôn luôn là nguồn cảm hứng vô tận cho thơ, văn, nhạc. Những bài thơ Đường của Lý Bạch, Thôi Hiệu, bài Tỳ Bà Hành của Bạch Cư Dị, bản nhạc Dòng Sông Xanh đều lấy sông làm nguồn cảm hứng. Nhiều bài nhạc dùng sông làm chủ đề như Sông Mã trong bài Tây Tiến của Quang Dũng; sông Hương thì khá nhiều với Phạm Đình Chương, Dương Thiệu Tước; Nha Trang có Nha Trang ngày về. Nhà văn Nguyễn Mộng Giác có Sông Côn mùa lũ.
Trong nền âm nhạc dân gian, Hò là một thể loại gắn bó thân thiết với sinh hoạt lao động của người dân Việt trên sông nước. Từ miền sơn thượng thác ghềnh đến đồng bằng phì nhiêu, đâu đâu cũng vang vọng giọng hò. Hò có nhiều loại tùy động tác:
- Hò đò xuôi: Khi thuận buồm xuôi gió, công việc nhẹ nhàng, điệu hò bao la, rộng rãi: "Đôi ta như đũa tre non, Khen ai khéo vuốt đũa tròn nên đôi..."
- Hò đò ngược (hò chống sào): Giọng hò chậm chạp, nặng nề hợp cảnh lao động nhưng vẫn đượm màu sắc trữ tình: "Thương ai đứng bụi nấp bờ, Sáng trông đò dọc tối chờ đò xuôi. Thuyền ngược anh bỏ sào xuôi, Khúc sông bỏ vắng để người sầu riêng."
Sông Hương và những câu hò xứ Huế
Dòng sông ở Huế với nhiều điệu hò: mái nhì, mái đẩy, dô hậy, đẩy nôốc... Tiếng hò của mối tình ngang trái: "Nước chảy xuôi, con cá buôi lội ngược. Nước chảy ngược, con cá vượt lội ngang. Thuyền em xuống bến Thuận An, Thuyền anh lại trẩy lên ngàn anh ơi!"
Hò khoan có tính cách chơi chữ dân gian và lối chơi chữ của nhà nho rất thông dụng: "Cá có đâu mà anh ngồi câu đó. Biết có không mà công khó anh ơi..."
Những câu hò, câu hát cũng dùng sông để ví von, so sánh:
- Bao giờ cho sóng bỏ gành, Cù lao bỏ biển, anh mới đành bỏ em.
- Cây đa cũ, bến đò xưa, Người thương có nghĩa, nắng mưa ta vẫn chờ.
- Mười hai bến nước là duyên, Em cũng muốn bến hiền thuyền đậu...
Sông nước trong tân nhạc và đời sống miền Nam
Bản nhạc ghi lại một cảnh bến đò vào mùa thu trên sông Thương miền Bắc: "Đêm nay thu sang cùng heo may... Lướt theo chiều gió, Một con thuyền, theo trăng trong, Trôi trên sông Thương, Nước chảy đôi dòng, Biết đâu bờ bến..." Tình yêu cũng dùng sông để nhắn nhủ như: Ai về sông Tương, Về sông Hậu nhớ sông Hồng, Trở về dòng sông tuổi thơ...
Qua các làng quê vùng sông nước Nam bộ, xuồng ba lá mang nét đặc trưng rất độc đáo. Xuồng ba lá được coi là phương tiện mang tính văn minh sông nước ở một vùng phù sa trẻ. Người dân vùng Đồng Tháp Mười còn nhớ câu hò quen thuộc:
"Dẫu xuồng ba lá lênh đênh / Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi / Anh ơi chớ ngại ngần chi / Ngồi xuồng ba lá giữa kỳ nước lên."
Giá trị tinh thần và thẩm mỹ của nước
Cần lưu ý là nước, ngoài khía cạnh vật chất, phải được xem có giá trị tinh thần vì hồ ao, sông suối có tác động thẩm mỹ, thông thoáng, giúp con người bớt các căng thẳng của cuộc sống xô bồ:
- Tình yêu nảy nở bên suối: "Dưới cầu nước chảy trong veo, Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha" (Kiều).
- Cuộc biệt ly bên sông: "Đưa người ta không đưa sang sông, Sao có tiếng sóng ở trong lòng" (Thâm Tâm).
- Tương tư nhớ nhung: "Xuân đến hoa mơ, hoa mận nở, Gái Xuân giũ lụa trên sông Vân..." (Gái Xuân - Nguyễn Bính).
Trong văn chương bác học, nhan sắc phụ nữ cũng dùng biểu tượng nước như "nghiêng nước nghiêng thành". Làm gì cũng phải có kế hoạch, không đợi ‘nước đến chân mới nhảy’. Nước trong, không ô nhiễm trong thơ Nguyễn Khuyến: "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo."
5. Kết luận: Tiếng kêu cứu của những dòng sông
Vượt lên ca dao, tục ngữ, nước là một tài nguyên quan trọng, đảm bảo sự cân đối của những vận động tuần hoàn trái đất và chuyển hóa vi mô trong từng tế bào.
Tuy nhiên, với dân số càng ngày càng tăng, với kỹ nghệ hóa, nhiều chất phế thải đều chảy về chỗ trũng, nghĩa là các kênh mương rồi đến sông suối. Nhiều kênh rạch đầy lục bình cản trở lưu thông và thoát nước. Ô nhiễm nước trở thành một vấn nạn nhức nhối cho người dân vì sức khỏe tùy thuộc nhiều vào nước uống. Sự phá rừng làm nhiều dòng sông có lưu lượng thấp hẳn, không đủ nước tưới và đẩy nước mặn vào mùa nắng. Ghe thuyền xúc cát ngày đêm gây nạn xói lở bờ sông, nhiều gia đình phải di dời.
Chợt nhớ về bài hát: "Chúa đã bỏ loài người, Phật đã bỏ loài người, Này em xin cứu một người... Vì những con sông đã cạn nguồn rồi, Vì gió đêm nay hát lời tù tội quanh đời, Về cùng tôi đứng bên âu lo này."
Với biến đổi khí hậu, kỹ nghệ hóa, đô thị hóa, các vấn đề của những dòng sông càng ngày càng nhiều. Nước phế thải từ các nhà máy cũng như nước sinh hoạt đô thị cần được xử lý, làm giảm bớt nồng độ các độc tố trước khi cho thoát ra kênh rạch, vì nếu không sẽ nguy hiểm cho sự tồn vong của môi trường và chính con người.
Tác giả: Thái Công Tụng
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét